Yazılım projelerinin çoğu kötü kodla batmaz. Kötü kod düzeltilebilir bir şeydir; bir dosyayı açar, temizler, testini yazar, kapatırsınız. Projeleri batıran şey, geri alınması artık ekonomik olmayan kararlardır. Ve bu kararların neredeyse tamamı, projenin ilk birkaç haftasında — çoğu zaman farkında bile olunmadan — alınır.

Bu yazıda mimari kararların neden bu kadar erken kilitlendiğini, hangi kararların gerçekten kritik olduğunu ve başlangıçta ne kadar zaman ayırmanın makul olduğunu anlatacağız.

Değişim maliyeti neden zamanla katlanır?

Bir projenin ilk haftasında veri modelini değiştirmek yarım gün sürer. Altıncı ayında aynı değişiklik iki hafta sürer. İkinci yılında ise çoğu ekip o değişikliği hiç yapmaz — etrafından dolaşır.

Bunun sebebi kodun kötüleşmesi değil, bağımlılık sayısının artmasıdır. Sistemin ilk gününde veri modeline dokunan üç dosya vardır. Bir yıl sonra ona dokunan yüz dosya, dört rapor ekranı, iki dış entegrasyon ve müşterinin alıştığı bir Excel çıktısı vardır. Değişikliğin kendisi hâlâ yarım günlüktür; etrafını toplamak iki haftadır.

Pratikte bu, şuna dönüşür: ekip "doğru" çözümü bilir ama uygulayamaz. Bunun yerine yamalar üretir. Her yama bir sonraki yamayı biraz daha zorunlu kılar. Projenin çöküşü tek bir anda olmaz; on sekiz ay boyunca yavaşça olur.

Hangi kararlar gerçekten geri alınamaz?

Her karar aynı ağırlıkta değil. Deneyimimizde, sonradan değiştirilmesi gerçekten pahalı olan karar sayısı şaşırtıcı derecede azdır. Başlangıçta zamanı bunlara ayırmak yeterlidir.

1. Veri modeli ve sahiplik sınırları

Hangi veri nerede tutulur, kim yazma yetkisine sahiptir, tekilliği ne garanti eder? Bir kaydın "tek doğru kopyası"nın nerede olduğu belirsizse, sistem büyüdükçe aynı bilginin üç farklı yerde birbirini tutmayan üç versiyonu oluşur. Bu, sonradan düzeltilebilen bir şey değildir — veri zaten bozulmuştur.

2. Kimlik ve yetkilendirme modeli

Kullanıcı, hesap, kurum, rol ve izin kavramlarının ilişkisi. Tek kullanıcılı düşünülen bir sistemi sonradan çok kullanıcılı yapmak, neredeyse her ekranın yeniden yazılması demektir. Bir kullanıcının birden fazla kuruma bağlanabilme ihtimalini baştan sormak, saatler alır; sonradan eklemek aylar.

3. Senkron / asenkron sınırı

Hangi işlem kullanıcı beklerken yapılır, hangisi kuyruğa alınır? Başta her şeyi senkron yapmak kolaydır ve küçük veride sorun çıkarmaz. Ama e-posta gönderimi, rapor üretimi veya dış servis çağrısı gibi işler istek içinde kaldığında, yük arttığı gün sistem topluca yavaşlar. Bu sınırı sonradan çekmek, iş akışının her adımını yeniden düşünmek anlamına gelir.

4. Çok kiracılılık (multi-tenancy)

Aynı sistemi birden fazla müşteri kullanacak mı? Kullanacaksa verileri ayrı veritabanlarında mı, aynı tabloda bir kurum kolonuyla mı tutacaksınız? Bu karar sonradan değiştirildiğinde her sorgunun, her indeksin ve her yedekleme senaryosunun elden geçmesi gerekir.

5. Zaman ve para birimi temsili

Küçük görünen, en pahalı hatalardan biri. Tarihleri yerel saatle saklamak, para birimini kayan noktalı sayıyla tutmak — ikisi de ilk gün hiçbir sorun çıkarmaz, ikisi de sonradan tüm geçmiş veriyi yeniden yorumlamayı gerektirir. Tarihleri UTC ve zaman dilimi bilgisiyle, parayı tam sayı kuruş olarak saklamak beş dakikalık bir karardır.

Bu listede olmayan çoğu şey — hangi arayüz kütüphanesi, hangi CSS yaklaşımı, klasör yapısı, hatta çoğu zaman hangi veritabanı — sonradan değiştirilebilir. Başlangıçta bunları uzun uzun tartışmak, asıl kritik kararlara ayrılması gereken dikkati tüketir.

Doğru soru "en iyi mimari hangisi?" değil, "hangi kararı sonradan değiştiremeyiz?"

Teknik borcun gerçek maliyeti

"Teknik borç" terimi yanlış anlaşılıyor. Borç, bilinçli alınan ve faizi hesaplanmış bir yükümlülüktür. Ekipler genelde borç almaz — farkında olmadan zarar yazar.

Aradaki fark şu: bilinçli teknik borçta "şu an bu kestirmeyi kullanıyoruz, şu koşul oluştuğunda geri döneceğiz" cümlesi bir yere yazılmıştır. Farkında olunmayan borçta böyle bir cümle yoktur; kestirme, zamanla sistemin "doğal" hâli sanılır ve kimse ona dokunmaya cesaret edemez.

Maliyet de görünenden farklı yerde birikir. Yeniden yazma maliyeti aslında ikincildir. Asıl maliyet:

  • Yavaşlayan geliştirme hızı. Basit bir özellik iki gün yerine iki hafta sürmeye başlar. Bu, ekibin her ay kaybettiği kapasitedir.
  • Artan hata oranı. Bir yeri düzeltmek başka bir yeri bozar. Ekip zamanının giderek büyüyen kısmını regresyon avına ayırır.
  • Karar felci. Ekip riskli gördüğü alanlara dokunmaz. Ürün, mimarinin izin verdiği yönde gelişir — iş ihtiyacının gerektirdiği yönde değil. Bu en sinsi maliyettir, çünkü kimse fark etmez.
  • İnsan kaybı. Deneyimli geliştiriciler bakımı zorlaşmış sistemlerde uzun süre kalmaz.

Peki başta ne kadar zaman ayırmalı?

"Mimariyi baştan kur" tavsiyesi, aylarca doküman yazmak anlamına gelmiyor. Aksine, mimarinin büyük kısmı kodla birlikte olgunlaşmalıdır. Bizim ölçümüz şu: toplam süresi üç ay olan bir proje için beş iş günü.

O beş günde şunlar çıkar:

  1. Alan modeli. Sistemdeki temel kavramlar ve aralarındaki ilişkiler. Beyaz tahta seviyesinde, ama net.
  2. Yukarıdaki beş kritik kararın cevabı. Yazılı, tek sayfa. Her birinin yanında gerekçesi.
  3. En riskli parçanın çalışan prototipi. Projede "acaba yapılabilir mi?" denen bir kısım varsa, önce o denenir. Cevap "hayır" ise bunu beşinci günde öğrenmek, altmışıncı günde öğrenmekten on iki kat ucuzdur.
  4. Büyüme senaryosu. Kullanıcı sayısı ona katlanırsa ilk kırılacak yer neresi? Cevabı bilmek yeterli; şimdiden çözmek gerekmez.

Beş gün sonunda elinizde kalın bir doküman olmaz. Bir sayfa karar kaydı ve bir çalışan prototip olur. Yeterlidir.

Mimari kararları yazmak neden önemli?

Kararın kendisi kadar gerekçesi de değerlidir. Altı ay sonra biri "burayı neden böyle yapmışız?" diye sorduğunda, cevabı kimse hatırlamıyorsa iki kötü seçenek kalır: ya dokunmamak (korku) ya da gerekçesini bilmeden değiştirmek (regresyon).

Karar kaydı için ağır bir şablona gerek yok. Her karar için dört satır yeterli:

  • Bağlam: Hangi ihtiyaç bu kararı gerektirdi?
  • Karar: Ne yapmaya karar verdik?
  • Alternatifler: Neyi elemedik ve neden?
  • Sonuç: Bu karar bize neyi zorlaştırıyor? (Bu satır en çok atlanan ve en değerli olandır.)

Mevcut bir sistemi devraldıysanız

Çoğu proje sıfırdan başlamaz. Elinizde zaten çalışan, ama bakımı zorlaşmış bir sistem varsa, baştan yazma isteği güçlü olur. Genelde yanlış karardır: yeniden yazma projelerinin büyük kısmı, eski sistemin çözdüğü ama kimsenin belgelemediği yüzlerce küçük durumu keşfetmekle geçer.

Bunun yerine sırayla:

  1. Sistemin en çok değişen %10'luk kısmını bulun (sürüm geçmişi bunu söyler). Acı orada.
  2. O bölgenin etrafına test yazın — davranışı dondurun.
  3. Yalnızca o bölgeyi, sınırları net bir modüle çekin.
  4. Tekrarlayın.

Bu yöntem yavaş görünür ama sistem her adımda çalışır durumda kalır. Yeniden yazmada ise aylarca hiçbir şey teslim edilemez ve proje çoğu zaman o boşlukta iptal edilir.

Özet

Mimari, projenin başında yapılan bir tasarım aşaması değil; hangi kararların geri alınamaz olduğunu erken fark etme disiplinidir. Veri modeli, yetkilendirme, senkron sınırı, çok kiracılılık ve zaman/para temsili — bu beşi baştan doğru kurun. Geri kalanı yolda düzeltilebilir.

Bu yaklaşımın ürün kararlarıyla nasıl birleştiğini MVP mi, sağlam mimari mi? yazısında ele aldık.

Projenizin mimarisini konuşalım

Yeni bir sistem kuruyorsanız ya da mevcut sisteminiz bakımı zorlaşacak kadar büyüdüyse, teknik bir değerlendirme için yazın.

info@zenithpeak.com.tr

İlgili yazılar